Arbeidsmarktfraude is een veelkoppig monster. Onderbetaling, illegale tewerkstelling, uitbuiting door malafide koppelbazen, Georgiërs die werken als ‘Grieken’: het gebeurt allemaal in het geniep. De Nederlandse Arbeidsinspectie wil daartegen optreden en controleert actief of er in de bouwsector oneerlijk, ongezond en onveilig wordt gewerkt.
Als bezoek van een enkele inspecteur van de Arbeidsinspectie bij een gemiddelde bouwvakker al jeuk en rode vlekken kan oproepen, wat moet een invasie van tien oranje hesjes dan wel niet teweegbrengen? Paniek in de tent! Zijn de steigers goed opgebouwd? Heeft Oleg een tewerkstellingsvergunning? En wie heeft die berg bouwafval daar neergelegd? Het zijn de gebruikelijke reflexen. En dat is precies de bedoeling volgens inspecteur Marcel Keijzer. Hij en zijn collega’s willen geen toneelstukjes. Ze willen de harde realiteit zien. Op deze dinsdag is dat het geval in hartje Rotterdam. Keijzer gaat op pad met collega’s van de afdelingen Veilig Werken en Arbeidsmarktfraude, voorlichters en coördinatoren. Aannemer mag mee.
Arbeidsmarktfraude
Bouwbedrijven moeten bij de inzet van (buitenlandse) arbeidskrachten zelf zorgen dat alles in orde is, ook als het personeel wordt ingeleend via een uitzendbureau. Doen ze dat niet, of plegen ze moedwillig fraude, dan neemt de Arbeidsinspectie maatregelen. Dit gebeurt doorgaans op onverwachte momenten tijdens de werkzaamheden op de bouwplaats. De controles vragen om een subtiele en gecontroleerde overrompelingstactiek en worden goed voorbereid. “Bij arbeidsmarktfraude geldt dat we mensen werkend moeten aantreffen, anders is er geen bewijs”, verduidelijkt Keijzer, die gespecialiseerd is in arbeidsmarktfraude. “Daarom gaan we altijd snel en rustig de bouwplaats op.”
Zo ongeveer gaat het vandaag ook. De club komt samen bij NS-station Blaak en gaat direct door naar twee grote bouwplaatsen in de omgeving. Doelstelling: toegangs- en registratiesystemen inzien, arbeidstijden controleren en werklui aan de tand voelen. Werken ze gezond en veilig? Krijgen ze (op z’n minst) het minimumloon betaald? Mogen ze gebruikmaken van hun rechtmatige pauzes? De inspecteurs vragen naar ID-bewijzen en controleren op naleving van de Wet arbeidsvoorwaarden gedetacheerde werknemers in de EU (WagwEU), die buitenlands personeel uit de EU recht geeft op Nederlandse arbeidsvoorwaarden. Op misstanden volgen maatregelen. Het werk kan stilgelegd worden. Boetes voor het overtreden van een andere wet, de Wet arbeid vreemdelingen (Wav), lopen op tot 12.000 euro.
De zaak van de ‘Griekse’ Georgiërs
De Arbeidsinspectie komt (on)regelmatig verrassende zaken tegen. In de zomer van 2025 liepen inspecteurs aan tegen Georgische arbeidskrachten die in Nederland werkten met Griekse identiteitspapieren. Zo op het eerste gezicht leek er niets aan de hand. Griekenland is onderdeel van de EU en EU-burgers mogen in Nederland werken. Maar controlerende agenten vertrouwden de zaak niet en schakelden de Arbeidsinspectie in. Die zag al snel dat er iets niet klopte. De Grieken hadden voornamelijk Georgische achternamen. “En geen van hen sprak een woord Grieks volgens onze tolk”, aldus inspecteur Audrey. De papieren waren vals, en de werknemers bleken afkomstig uit Georgië, Moldavië en Wit-Rusland, geen van alle EU-landen. Ze mogen dus niet zomaar in Nederland werken, alleen met een tewerkstellingsvergunning.
De-escaleren heeft prioriteit
Keijzer en zijn collega’s schuifelen bedeesd door de tourniquet van een groot appartementencomplex in aanbouw. Twee collega’s melden zich netjes bij de uitvoerder. Enkele anderen gaan rustig op hun doel af: werklui in actie. ‘De-escaleren’ staat bovenaan hun prioriteitenlijstje. “Nooit zullen we de confrontatie zoeken”, legt Keijzer uit. “Onze eigen veiligheid is het belangrijkst. Als mensen weglopen, gaan we er niet achteraan. We vragen wel aan de werkgever of die het ID-bewijs van zo iemand kan sturen. Aan de hand van gemaakte foto’s proberen we hen achteraf alsnog te traceren. We kijken trouwens ook naar veiligheid en persoonlijke beschermingsmiddelen. Opvallende zaken geven we door aan onze collega’s van Veilig Werken.”
De controles zijn onderdeel van een stevige reeks inspecties in de afgelopen maanden. Zo’n vijftien beroepen zijn sinds eind vorig jaar al door de Arbeidsinspectie gecontroleerd op fysieke belasting. Sinds januari zijn stellers van blokken, plafondplaten, wandplaten, kozijnen en deuren gecontroleerd. Eerder waren stratenmakers, stukadoors en zandcementdekvloerleggers al aan de beurt. In mei volgden betonstaalvlechters, glaszetters, metselaars, monteurs van metalen dak- en gevelelementen en dakdekkers van platte daken. Vandaag zijn dus enkele grote bouwbedrijven aan de beurt, een in de ochtend en een in de middag.
“Soms hebben ze een beetje boter op hun hoofd. Ze nemen het risico en werken door tot de Arbeidsinspectie komt”
Oekraïense zzp’ers
“Op kleinere renovatieprojecten zien we de meeste overtredingen”, vertelt Keijzer. “Op grote bouwplaatsen zoals deze is het vaak goed geregeld”. Hij raakt in gesprek met een van de talloze onderaannemers. Het gesprek gaat over Oekraïners, een verhaal apart. Begin 2024 trok vakbond CNV aan de bel over hun kwetsbare positie (en bijbehorende belangstelling van louche koppelbazen). Bij Stichting FairWork kwamen toen – sinds februari 2022, het begin van de oorlog – al 460 klachten binnen, vooral over problemen met het salaris. Die plooien zijn nog steeds niet gladgestreken, zoals vandaag weer blijkt.
De onderaannemer vertelt dat hij bijna wekelijks te maken heeft met Oekraïners, die zich aan de Nederlandse regels moeten houden. Als ze bij de KvK staan ingeschreven, wil dat nog niet zeggen dat ze mogen werken. Ze mogen alleen werken als ze in loondienst zijn, onder de Richtlijn Tijdelijke Bescherming vallen en geregistreerd staan bij de gemeente. Keijzer: “Als wij Oekraïense zzp’er werkend aantreffen, krijgen ze te horen dat ze moeten stoppen met werken. De opdrachtgever krijgt een boete in het kader van de Wav. Hoe daarop gereageerd wordt? Soms begrijpen ze de regels echt niet, wat ik me goed kan voorstellen want het is ingewikkeld. En soms hebben ze een beetje boter op hun hoofd. Ze kunnen meer verdienen als zzp’er dan als werknemer in loondienst. Ze nemen het risico en werken door tot de Arbeidsinspectie komt.”
Verificatie systeem
De controles zitten erop. Een week later wordt de oogst van de dag gedeeld met de verslaggever van dienst. Op de eerste locatie is met toestemming van de hoofduitvoerder (en medewerking van de portier) in Bouwwatch vastgesteld dat er 42 personen en 23 (onder)aannemers actief waren. Tien werknemers zijn gecontroleerd op rechtmatig werken conform de Wav. Van twee van hen bleken de gegevens onvolledig. (Bij een Turkse werknemer was uitsluitend de voorzijde van de verblijfskaart opgenomen. Bij een Surinaamse werknemer was uitsluitend het Surinaamse paspoort opgenomen.) Na verificatie in het systeem van de Arbeidsinspectie blijkt dat ze allebei rechtmatig in Nederland verblijven en werken.
Saillant detail op de tweede locatie: werknemers hoeven zich alleen op de eerste werkdag te melden bij de uitvoerder. De gegevens gaan in een map met alle werknemers die tot dan toe op de bouwlocatie zijn geweest. Volgens de uitvoerder zouden ze allemaal door hun werkgever of opdrachtgever in het poortregistratiesysteem Bouwpas zijn opgenomen. Toch kon hij geen overzicht laten zien van de werknemers die tijdens de inspectie aanwezig waren. Ook op de werkvloer was niet alles in orde. Een Tsjetsjeense werknemer van een onderaannemer bleek niet rechtmatig in Nederland te werken. De uitvoerder was daar niet van op de hoogte en wist ook niet dat de man niet in het systeem stond aangemeld. Volgens de onderaannemer in kwestie had hij een proefdag.
Alle opgevraagde gegevens worden nog bekeken op mogelijke misstanden.
Poortregistratie
Uit beide inspecties is gebleken dat de aanwezigheid van een adequaat poortregistratiesysteem (Bouwpas en Bouwwatch) op zichzelf geen garantie biedt dat de situatie op orde is. Inspecteur Keijzer kent het probleem: “De gegevens matchen niet altijd met de poortregistratie. Als inspecteurs kijken wij vooral naar de achterkant van een ID-bewijs. Daar staat vermeld of iemand een tewerkstellingsvergunning heeft en dat zie je niet altijd aan de voorkant. Stel iemand heeft een Italiaans ID-bewijs en een BSN-nummer. De werkgever denkt: dik in orde. Maar het kan iemand uit Ghana zijn. Zeker kleinere bedrijven laten zich in de luren leggen door het Europese ID-bewijs in combinatie met het BSN-nummer. Daar geven we voorlichting over om overtredingen aan de voorkant te voorkomen.”
Wetgeving naleven
De Arbeidsinspectie wil bijdragen aan eerlijk, gezond en veilig werk voor iedereen en richt zich met het programma Goed Werkgeverschap in Sectoren en Ketens (GWS) op sectoren met hoge risico’s, zoals de bouwsector, waar arbeidsomstandigheden altijd onder druk staan en werknemers continu kwetsbaar zijn. Gecontroleerd wordt er op naleving van de volgende wetten:
- Wet arbeid vreemdelingen (Wav)
- Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag (Wml)
- Arbeidstijdenwet (ATW)
- Wet allocatie van arbeidskrachten door intermediairs (Waadi)
- Wet arbeidsvoorwaarden gedetacheerde werknemers in de EU (WagwEU)
- Arbowet
Zelf inspecteren
Voor bouwondernemers die door de ogen van een inspecteur willen kijken naar hun eigen organisatie en werk op de bouw, is er een handige tool: www.zelfinspectie.nl. Daar kan eenvoudig gecheckt worden aan welke wet- en regelgeving moet worden voldaan. Door een aantal stappen te doorlopen, komen verbeterpunten aan het licht, die duidelijk maken hoe het bedrijf ervoor staat.
