Woningcorporatie Havensteder laat 48 optopwoningen in het Lage Land in Rotterdam ontruimen. Bij renovatie van een badkamer bleek dat de vloeren van de woningen niet meer veilig waren. Het betreft woningen die in 2006 gebouwd zijn in staalframebouw, waarbij anhydriet op zwaluwstaartplaten is toegepast. Door het roesten van de staalplaten zijn de vloeren gaan doorzakken. Nader onderzoek zal ook voor andere gebouwen met vloeren in deze combinatie van groot belang zijn.
“We zijn in de wijk 816 woningen aan het renoveren en verduurzamen en waar nodig nemen we ook badkamers en keukens mee. Bij het renoveren van een badkamer in deze optopwoningen zijn we op dit probleem gestuit. Het gaat daarbij om 48 woningen over vier bouwblokken”, zegt senior adviseur communicatie Daniëlle Rüngs van Havensteder. De schade is niet alleen in de badkamers aangetroffen, maar ook in andere vloeren en zelfs in de bovenliggende verdiepingsvloer.
De vloeren zijn uitgevoerd met 16 mm dikke zwaluwstaartplaten met een opstorting van anhydriet. De totale dikte is 50 mm, zo blijkt uit bouwkundige details die uitgebreid gepubliceerd zijn in een brochure die Bouwen met Staal destijds over dit project maakte onder de titel Bewoond optoppen met staalframebouw.
NOS Journaal
Op zaterdag 13 december bracht het NOS Journaal een item over deze kwestie. Bekijk het betreffende journaal vanaf 06 minuut 46 seconden.
Constructieve samenwerking
Bij dit type vloeren werkt de staalplaat constructief samen met de opstorting. Meestal wordt die uitgevoerd in fijn beton, maar anhydriet op zwaluwstaartplaten is zeker niet ongebruikelijk. Enige eis in de documentatie van leveranciers is eigenlijk een voldoende druksterkte van de vloer. In staalframebouw is het zelfs een veel voorkomende combinatie, zegt Marco Pauw, secretaris van het Platform Staalframebouw. Een dergelijke gietvloer is gemakkelijk aan te brengen op grote oppervlaktes.
“De anhydrietvloer is toegepast als bouwvloer en niet als dekvloer”, zegt woordvoerster Rüngs. “Dan gebeurt er iets in combinatie met vocht. Door condens komt een chemisch proces op gang dat leidt tot roesten van de staalplaat. Dat is op meerdere plekken. Dat gebeurt kennelijk op de leidingen die in de vloer liggen. Ook bij de badkamer, maar dan niet door lekkage maar door condens. De vloeren zijn door gaan zakken en onveilig geworden.”
Onderzoek naar schade
Voor Havensteder staat de veiligheid van bewoners voorop. “We zitten nu in crisisstand. Onze focus ligt dan ook op het verhuizen van de bewoners naar tijdelijke onderkomens. Inmiddels is ook bouw- en woningtoezicht van Rotterdam betrokken bij het onbewoonbaar verklaren van de woningen. Op 22 december moeten de laatste woningen leeg zijn. Daarna kunnen we kijken wat er mis is gegaan. Begin volgend jaar gaan we kijken hoe we de schade veilig kunnen onderzoeken, wat de oplossing is en wat die oplossing gaat kosten.”
Ondertussen kijkt Havensteder ook naar andere optopwoningen in haar bezit. “We willen er zicht op krijgen of we elders dezelfde problemen kunnen verwachten en we hopen de bewoners van die woningen gerust te kunnen stellen dat dat niet het geval is.”
Keuze voor staalframebouw
De woningen aan de Kramerstraat en De Klerkstraat zijn in 2006 geplaatst boven op bestaande flats van vier verdiepingen. De keuze voor staalframebouw – een bouwwijze met dunwandige koudgevormde stalen profielen – werd ingegeven door de bouwkosten, de mogelijkheid om te prefabriceren en het lichte gewicht, zo meldt de brochure van Bouwen met Staal. Door prefab te bouwen zou de overlast voor de bewoners van de bestaande flat beperkt blijven. Door licht te bouwen kon de extra belasting op de fundering beperkt blijven. Omdat er onvoldoende gegevens bekend waren over de draagkracht van de fundering besloot constructieadviesbureau Van den Berg uit Rotterdam niettemin de fundering wel te versterken met extra palen.
Maisonnettes
De woningen werden ontworpen door Kolpa Architecten, in opdracht van woningstichting PWS Rotterdam. Het zijn tweelaagse woningen die ontsloten worden met een galerij. Op de entreeverdieping van de maisonnettes zijn drie slaapkamers, de sanitaire voorzieningen en een berging gesitueerd. De woonverdieping ligt daarboven. Leverancier van de staalframebouw was Buildup uit Zaltbommel, dat inmiddels niet meer bestaat. De montage werd gedaan door MAT Afbouw.
Als draagconstructie zijn stalen kokerprofielen op de bestaande bouwmuren geplaatst, met daaroverheen stalen liggers. Op die stalen liggers zijn de staalframebouw casco’s geplaatst.
‘Constructieve onveiligheid is tikkende tijdbom’
Onlangs sprak Shahid Suddle over het feit dat het wachten is op instortingen met slachtoffers. Lees het interview of beluister de aflevering van Aannemer Podcast.
Niets gemerkt
Bewoners van de optopwoningen hebben nooit iets gemerkt, zo geven zij aan in de editie Rotterdam van het Algemeen Dagblad. Alleen bewoner Mitchell (37) vertelde dat hij wel hoorde dat de vloer meer geluid maakte als hij eroverheen liep. “Op sommige plekken zakte het een beetje in. We dachten dat het door het laminaat kwam, maar nu blijkt het de vloer zelf te zijn.”
Problemen met de vloeropbouw van anhydriet op zwaluwstaartplaten zijn ook bij het Platform Staalframebouw tot nu toe niet bekend. “De situatie bij Havensteder heeft dan ook onze volle aandacht en we kijken wat we daarover te weten kunnen komen”, zegt Marco Pauw desgevraagd.
Overigens zijn er wel degelijk eerder al problemen geweest met anhydriet op zwaluwstaartplaten. In 2009 bracht Mebest – een uitgave van Technisch Buro Afbouw TBA – een soortgelijk verhaal. Dat ging over 55 badkamers in de opvang van het Leger des Heils aan de Coolhaven in Rotterdam. Diverse badkamervloeren begonnen door te zakken en één bezweek helemaal, in een gebouw dat nog maar een jaar of tien oud. Er waren verkleuringen te zien in de plafonds van de badkamers en in aangrenzende ruimtes. Hoe verder weg van de badkamers, hoe minder ernstig de aantasting was. Ook hier was de opbouw een zwaluwstaartplaatvloer met daarop anhydriet. In de badkamers was vervolgens een kunststof vloerafwerking aangebracht; in de overige vertrekken was dat linoleum.
Anhydriet op zwaluwstaartplaten vochtgevoelig
Waar de combinatie van anhydriet met zwaluwstaartplaten in staalframebouw gebruikelijk is, is de combinatie anhydriet met een badkamer sowieso een meer omstreden keuze. Anhydriet is een dekvloer op basis van gips (calciumsulfaat). Bekend is dat die gevoelig is en blijft voor vochttoetreding. Dat betekent dat vooral een badkamer een potentieel risico vormt. Zeker in de periode van 15 tot 20 jaar geleden, toen bouwkundige afdichting van naden en hoeken nog niet zo gebruikelijk was als nu. Waterkering moest komen uit tegelwerk en kitvoegen in de hoeken.
Waar bij vochttoetreding in een anhydrietvloer op een betonconstructie alleen schade optreedt aan de dekvloer, is die schade bij een zwaluwstaartplaatvloer ook gelijk constructief. De vloer zal de constructieve samenwerking verliezen en dus sterkte en stijfheid kwijt raken. Daarbij kan vocht dat op de staalplaat terecht komt, zich ver verspreiden. Vochtig anhydriet lijkt een agressieve omgeving te vormen voor metalen, inclusief de verzinklaag op staal.
Zo meldde Scheeres uit Apeldoorn in 2017 al problemen met metalen geleiderails in een anhydrietvloer in een archiefruimte. “In zulke vloeren vindt geen passivering van het staal plaats en calciumsulfaat heeft een negatieve invloed op de beschermende zinklaag van de railsprofielen”, meldde het bedrijf. Dit geldt uiteraard alleen in combinatie met vocht. Dat bleef in dit geval echter lang in de aangebrachte vloer aanwezig doordat de bovenzijde door te snelle droging een afsluitende calciumcarbonaathuid vormde. Dat was pas zichtbaar nadat er zich roestranden aftekenden langs de geleiderails.
Zelfs roest op wandprofielen
NOA (Nederlandse Odernemersvereniging voor Afbouwbedrijven) waarschuwde daarvoor al voor roestvorming door anhydrietvloeren die zich voor bleek te doen bij metalen profielen voor wanden, die koud op de vloer werden geplaatst. Het Bedrijfschap Afbouw (dat in 2013 opging in TBA) publiceerde destijds BA-richtlijn 3.4 Versie 2009, speciaal gericht op het voorkomen van deze corrosie. TBA meldde later echter dat de richtlijn 3.4 weer werd ingetrokken, omdat in de praktijk de problematiek niet meer voorkwam vanwege wijzigingen in de samenstelling van anhydriet. Deze intrekking is redelijk recent; in 2020 werd de richtlijn nog in publicaties vermeld.
Indringen water voorkomen
“Er is nog altijd veel discussie over of je anhydriet wel in de badkamer kunt gebruiken, omdat het niet goed bestand is tegen water”, zei Marc van de Middegaal van Middegaal Staalplaat Betonvloeren uit Schijndel destijds tegen Mebest over de schade aan de badkamervloeren bij het Leger des Heils. “Het kan zeker, als je met een vloer als deze maar zwaluwstaartplaten gebruikt die op de juiste wijze zijn verzinkt. En als je maar zorgt dat er geen water in de vloer komt.”
Hoe het water er in kwam, had Van de Middegaal niet onderzocht. “Maar het ligt voor de hand dat het bij de overgang tussen vloer en afvoer mis is gegaan of bij de aansluiting van de holle plint op de wandtegels. Dat zijn toch de kritieke plekken. Als daar bijvoorbeeld een kitvoeg loskomt en dat wordt niet snel verholpen, dan kan er aardig wat water in de vloer komen.”
“Heb je dit met een betonnen ondergrond, dan krijg je blaasjes in de kunststofvloer afwerking. Hier heeft het vocht zich een weg naar beneden gezocht, naar de staalplaat. Die is daardoor gaan roesten. Een beetje roest is niet erg maar als het vochtig blijft, dan gaat het roesten door en kan het staal helemaal wegroesten. Dan houd je een natte, zwevende anhydrietvloer van 5 cm dik over.”
Van de Middegaal heeft de badkamervloeren in het complex van het Leger des Heils compleet hersteld met nieuwe zwaluwstaartplaatvloeren, maar dan met een zandcementdekvloer. Daarbovenop is een waterdichte laag aangebracht.
‘Veiliger combinatie kiezen’ dan anhydriet en zwaluwstaartplaten
Het advies vanuit Mebest aan het eind van het artikel luidde om een veiliger vloercombinatie te kiezen. “De vraag is of het überhaupt iemands fout was dat de lekkages zijn ontstaan. Ook bij de oplossing van Middegaal kan er op enig moment water in de dekvloer komen. Dat hoeft niet door ontwerpfout te komen of door een fout in de uitvoering; het kan ook door gebruiksslijtage gebeuren. Punt is dat er niet valt te garanderen dat er in de komende tien jaar niets met de vloeren gebeurt. En dan is het wellicht beter om, zeker in een situatie als hier waar er intensief gebruik van gemeenschappelijke badkamers wordt gemaakt, voor een veiliger combinatie te kiezen.”
Maar zoals het bij de woningen van Havensteder nu lijkt, is het vochtprobleem dus groter dan eventuele lekkage bij badkamers en kan het ook op andere plekken optreden. Nader onderzoek zal dan ook voor andere gebouwen met vloeren in deze combinatie van groot belang zijn.
