In de Amsterdamse wijk Sporenburg onderzoeken bewoners, netbeheerder Alliander en technologiebedrijven hoe netcongestie aan te pakken zonder direct terug te grijpen op zwaardere kabels of extra transformatorstations. Door energieverbruik slimmer te organiseren en gedrag, data en automatisering te combineren, blijkt het mogelijk een complete wijk binnen de capaciteit van één trafohuisje te houden. Het experiment geldt als proeftuin voor een nieuw energiesysteem, waarin de vraag centraal staat of bestaande én nieuwe woonwijken met minder netcapaciteit toe kunnen.
Nederland elektrificeert in hoog tempo. Warmtepompen vervangen cv-ketels, elektrische auto’s verschijnen massaal op opritten en zonnepanelen produceren steeds meer stroom achter de meter. Maar het elektriciteitsnet, ontworpen voor voorspelbare patronen, loopt tegen zijn grenzen aan. Vooralsnog is netcongestie een probleem dat vooral speelt in industriegebieden en bij grote zakelijke aansluitingen.
Maar volgens business developer Robert van der Hidde van Alliander verschuift het probleem in rap tempo richting woonwijken. “Waar aansluitstops en wachtlijsten vooral voor zakelijke klanten golden, speelt dit probleem steeds vaker ook voor consumenten”, weet Van der Hidde. “Dat betekent dat verduurzaming van woningen, met een zwaardere aansluiting die nodig is voor bijvoorbeeld een warmtepomp en om van het gas af te kunnen, niet doorgaat, simpelweg omdat er geen capaciteit op het net beschikbaar is.”
Kostbaar en tijdrovend
Voor nieuwbouwprojecten ontstaat daarmee een extra complicatie bovenop bestaande knelpunten zoals stikstof en ruimtelijke procedures. De klassieke oplossing zoals de netten verzwaren, dikkere kabels trekken en grotere transformatoren plaatsen blijft noodzakelijk, maar is kostbaar en tijdrovend. Volgens Van der Hidde is de kern van het probleem bovendien niet zozeer de totale hoeveelheid elektriciteit die Nederlanders gebruiken, maar de piekmomenten waarop dat gebeurt. “Het gemiddelde energiegebruik neemt niet extreem toe. Wat verandert, zijn de momenten waarop iedereen tegelijk stroom vraagt. Je kunt het vergelijken met een snelweg: niet het aantal auto’s is het probleem, maar het spitsuur.”
Bijzondere testcase
De Amsterdamse wijk Sporenburg is een bijzondere testcase. Zo’n 500 huishoudens zijn er aangesloten op één transformatorstation. Inmiddels nemen rond de 125 bewoners deel aan pilotproject FlexCitizen, waarin zij gezamenlijk proberen het energiegebruik slimmer te organiseren. Dat juist Sporenburg geschikt bleek, heeft volgens Van der Hidde meerdere oorzaken. “Sociale cohesie is ontzettend belangrijk. Als bewoners samen hun energiegebruik gaan afstemmen, benut je bestaande infrastructuur veel slimmer. In een wijk waar al buurtorganisaties bestaan, is zo’n experiment eenvoudiger te starten.”
‘Mensen willen graag bovenaan lijstjes staan’
Daarnaast speelt de sociaaleconomische context een rol. In Sporenburg zijn relatief veel huishoudens met laadpalen, zonnepanelen en financiële ruimte om te investeren in verduurzaming. Juist die combinatie van sociale cohesie, financiële draagkracht en bestaande verduurzaming maakt dat de vraag relevant is in hoeverre het concept ook werkt in wijken met andere sociaaleconomische kenmerken. Wat in een kapitaalkrachtige buurt succesvol blijkt, laat zich niet automatisch kopiëren naar buurten met sociale huurwoningen of een verouderde woningvoorraad. Alliander onderzoekt daarom vergelijkbare concepten in Arnhem, waar koopwoningen en sociale huur dichter naast elkaar bestaan.
Eerst gedrag, dan techniek
Opvallend aan de aanpak in Sporenburg is de volgorde waarin interventies zijn geïntroduceerd. Anders dan veel smartgrid -projecten begon FlexCitizen niet met hardware of automatisering, maar met bewustwording. “We zijn gestart op de gedragscomponent”, zegt Van der Hidde. “Voordat mensen investeren in techniek moeten ze eerst begrijpen waarom dat nodig is.”
Bewoners kregen informatiebijeenkomsten en toegang tot een app die gekoppeld was aan een slimme meter. Die app toonde niet alleen het energieverbruik, maar stuurde ook waarschuwingen wanneer drukte op het lokale net werd voorspeld. Bijvoorbeeld: ‘Het komende uur wordt de belasting in de wijk hoog. Welke apparaten kunnen wachten?’ Daarmee ontstaat een verschuiving van passief energiegebruik naar actief energiemanagement. Van der Hidde benadrukt dat gedragsverandering niet per definitie ongemak betekent. “Het comfort moet zo hoog mogelijk blijven. Techniek moet gedrag faciliteren.”
Elektrische auto’s illustreren dat principe. Een auto staat vaak twaalf uur aangesloten op de laadpaal, terwijl vier tot vijf uur laden voldoende is. Door laden automatisch te verschuiven naar rustige uren verandert het resultaat nauwelijks voor bewoners, maar aanzienlijk voor netbelasting.
Gamification als sturingsmechanisme
Dat Nederlanders eigenwijs zijn als het om gedrag gaat, erkent Van der Hidde direct. Toch blijkt beïnvloeding mogelijk wanneer je financiële en sociale prikkels toevoegt. FlexCitizen introduceerde daarom gamification . Bewoners verdienen punten wanneer zij bijdragen aan lagere piekbelasting en verschijnen op een wijkranglijst. “Dat vinden mensen leuk”, meent Van der Hidde. “Mensen willen graag bovenaan lijstjes staan.”
Aan punten is bovendien een financiële waarde gekoppeld. Bewoners ontvangen dus een concrete beloning voor flexibel energiegedrag. Het experiment laat daarmee zien dat energiemanagement niet uitsluitend een technisch vraagstuk is, maar minstens zozeer een sociaal en economisch ontwerpvraagstuk.
Actuele belasting meten
Een tweede fundamentele verandering speelt zich af achter de schermen van het elektriciteitsnet. Historisch werden transformatorstations ontworpen op basis van statistische aannames: een bepaald aantal woningen vraagt gemiddeld een bepaalde capaciteit. Realtime monitoring was nauwelijks nodig. “Die middenspanningsruimtes waren eigenlijk zwarte dozen”, zegt Van der Hidde.
Door toenemende elektrificatie voldoen traditionele aannames niet meer. Alliander rust daarom steeds meer stations uit met sensoren die actuele belasting meten. In Sporenburg gebruikt Alliander voorspellingen van verwachte netbelasting, die vervolgens via partners worden vertaald naar meldingen in de bewonersapp. De stap van reactief naar voorspellend beheer wordt daarmee zichtbaar op wijkniveau.
Iedereen een thuisbatterij
Een ander opvallend onderdeel van de pilot is de plug-and-play thuisbatterij. Hoewel kleine batterijen afzonderlijk weinig impact lijken te hebben, ziet Van der Hidde potentieel in collectieve inzet. “Wat gebeurt er als de helft van een wijk zo’n batterij heeft en je die softwarematig kunt aansturen?” Hij verwacht dat energieopslag uiteindelijk gemeengoed wordt en denkt dat straks iedereen een thuisbatterij heeft, in welke vorm dan ook.
Daarmee verschuift ook het denken over woningontwerp. Van der Hidde schetst een toekomst waarin nieuwbouwwoningen standaard kleinere netaansluitingen krijgen, gecombineerd met lokale opslag. Dat zou betekenen dat je binnen dezelfde netcapaciteit meer woningen kunt bouwen. Dergelijke veranderingen vragen nieuwe keuzes over autonomie en regulering. “Als je standaard kleinere aansluitingen geeft, beperk je mogelijk ook de keuzevrijheid van bewoners. Dat zijn principiële discussies.”
Van der Hidde verwacht verder nieuwe marktrollen voor nieuwe energiesystemen.
‘Het comfort moet zo hoog mogelijk blijven’
Collectieve flexibiliteit
Een energiesysteem gebaseerd op collectieve flexibiliteit roept organisatorische vragen op. Wie bewaakt bijvoorbeeld dat een wijk binnen afgesproken grenzen blijft en wie mag ingrijpen als het mis gaat? Volgens Van der Hidde ontstaan hiervoor nieuwe rollen, zoals Congestion Service Providers (CSP’s), partijen die flexibiliteit organiseren tussen gebruikers en netbeheerder.
Dat is heel anders dan in het huidige systeem dat vooral individuele contractrelaties kent. Een wijkcollectief vraagt iets anders. “Dan verplicht je groepen consumenten eigenlijk om zich aan te sluiten bij zo’n partij. Dat schuurt met vrije keuze en daarmee verschuift de discussie onvermijdelijk naar regelgeving en politiek.”
Model voor Nederland
Over de vraag of Sporenburg model kan staan voor Nederland, is Van der Hidde genuanceerd. “Het kan, maar dan niet onder dezelfde voorwaarden. Je moet echt per wijk bekijken wat wel en niet werkt.” Toch laat het project iets wezenlijks zien: je hoeft netcongestie niet uitsluitend te bestrijden met miljardeninvesteringen in infrastructuur. Met slimmer gebruik maken van bestaande capaciteit kun je tijd kopen.
Voor de bouwsector opent dat een nieuwe ontwerpvraag. Niet alleen rond hoe je woningen energiezuinig maakt, maar ook hoe je complete buurten kunt laten functioneren als adaptieve energiesystemen. In die benadering verandert de wijk van eindpunt van elektriciteitslevering naar actieve speler in het energiesysteem. En misschien ligt daar wel de grootste les van Sporenburg: de energietransitie draait niet alleen om techniek, maar ook om de organisatie van collectief gedrag.
