In de architectuur is renovatie lange tijd ondergewaardeerd geweest als serieuze ontwerpdiscipline. Terwijl nieuwbouwprojecten vaak de aandacht trekken, worden renovaties soms als puur technische ingrepen beschouwd. Toch groeit het besef dat renoveren een architectonische opgave is, waarbij zowel bouwtechnische als esthetische afwegingen cruciaal zijn. Mark Koopman van KAW architecten uit Rotterdam vertelt over hoe je renovatie met behoud van architectonische kwaliteit kunt benaderen en hoe dit leidt tot duurzame en toekomstbestendige oplossingen.
KAW architecten uit Rotterdam is op zijn zachtst gezegd niet gecharmeerd van buitengevelisolatie. Althans, als het om de beroerde voorbeelden van een generatie eerder gaat. In de jaren 80 waren er architecten die een hekel hadden aan ambachtelijke architectuur en detaillering en die alle mooie panden gingen ‘vermoderniseren’, ofwel voorzien van een laag isolatie met stuc en kunststof kozijnen die geen enkele relatie hadden met de oorspronkelijke bedoelingen. In de periode 1990 tot 2020 waren er maar drie of vier bureaus, waaronder KAW, die het renoveren van woningbouw als architectonische opgave beschouwden.
Waarom is KAW zo gecharmeerd van renoveren met behoud van architectonische kwaliteit?
“Wat ik wel eens meen te herkennen, is dat architecten niet altijd de architectonische opgave van renovatie zien. Wat je vaak ziet bij renovaties is dat architecten er iets eigens van willen maken. De ietwat perverse prikkel die daar inzit, maakt dat te snel voorbij wordt gegaan aan een goede analyse van de kwaliteiten die er zijn. Het is echt niet zo dat wij dogmatisch iedere renovatieopgave zien als terug naar origineel of dat ons uitgangspunt per definitie het behoud is, maar het is bijna altijd zo dat de projecten die we doen, behoudenswaardig zijn.
Als je een goede analyse maakt, kom je vaak tot de conclusie dat er een hele mooie basis is. In de jaren 80 is veel verminkt met allerlei slechte renovaties, maar als je dan terugkijkt naar originele foto’s en tekeningen en je maakt een goede analyse van de basis, dan kom je tot de conclusie dat het vaak erg de moeite waard is om dat beeld weer terug te brengen in een renovatie. En het feit dat je moet verduurzamen of technisch moet verbeteren, zijn allemaal middelen die je in kunt zetten.
Tegelijkertijd kan je in één moeite door de oude kwaliteiten, als die er waren, terugbrengen. Als je bijvoorbeeld te maken hebt met mooie portiekflats met mooie dakranden en mooie patronen in het metselwerk, waarom zou je daar dan een soort make-over van maken omdat je je eigen stempel erop wilt drukken? Er was en is al veel kwaliteit. Slechts heel af en toe, bij de sobere jaren 60 architectuur, kan je er met je eigen signatuur een nieuw gebouw van maken, maar dat zijn echt uitzonderingen.”
Wat bepaalt of een renovatie ook een architectonische opgave is? Welke criteria horen daarbij?
“Dat begint bij bewezen status. Heeft het gebouw een monumentale status of valt het onder beschermd stadsgezicht? Een gevel die valt onder Amsterdamse school is duidelijk. Daar blijf je vanaf. Daarnaast heb je je eigen weging als architect. Je kijkt naar het gebouw en vraagt je af of het staat voor zijn tijd en of het de moeite is dat te behouden. Dat wil niet zeggen dat het gebouw onaantastbaar is. Bovenlichtjes bijvoorbeeld hadden vroeger een functionaliteit die voortkwam uit ventilatie, maar die vervalt bij toepassing van een WTW. Je kunt je dus wat vrijheid permitteren met het herontwerpen van de pui zolang je de structuur en de hoofdopzet van het gebouw maar geen geweld aandoet omdat je denkt dat jouw ideeën beter zijn.”
KAW en nog een paar andere architectenbureaus gingen het renoveren van woningbouw als een architectonische opgave beschouwen. Wat is er zo bijzonder aan die benadering?
“Als je even terugkijkt naar het verleden, dan waren bij renovaties heel vaak geen architecten betrokken. Met de beste bedoeling belde de onderhoudsdienst van de corporatie een aannemer met de opdracht de kozijnen te vervangen. Er werd helemaal niet gekeken naar de kwaliteit van het gebouw. Wat je dan zag was dat kunststof kozijnen in een mooie jaren 50 portiekflat met veel ambachtelijke details werden gestopt, waardoor veel kwaliteit verloren ging. Renoveren werd in dit voorbeeld niet als een architectonische opgave gezien. Er werd een volstrekt willekeurig kozijn met heel ander kenmerken aangebracht, zonder dat de afweging werd gemaakt of het wel paste bij de architectuur van het gebouw en niet tot verlies van esthetische kwaliteit zou leiden.
Op het moment dat je renoveren als een architectonische opgave ziet, maak je die kwaliteitsanalyse wel. Dan doe je eerst een weging voordat je een ingreep doet. Dat is, denk ik, het verschil tussen klakkeloos iets doen en er doordacht en met een ontwerpend oog naar kijken.”
Wat wil je bereiken met renoveren als een architectonische opgave te zien?
“Voor ons betekent dat meestal een vrij restauratieve aanpak vanuit de waardering van wat het is. Misschien kan ik er nog een andere laag aan toevoegen. Mijn antwoord is puur vanuit de architectuur beredeneerd. Wat je ziet als wij een vraag krijgen voor de renovatie van een jaren 50 portiekflat of ander gebouw, dat daar een heleboel problematieken aan ten grondslag liggen. Vaak is het wooncomfort niet goed, soms is het gebouw woontechnisch niet in orde. Onder woontechnisch verstaan we of het woonproduct nog bij de marktvraag past. Als het woonproduct niet meer voldoet of niet meer gewenst is, dan kun je het aanpassen door samenvoegen of opsplitsen. Daar kun je van alles bij bedenken. Overigens komen deze problemen vrij zelden voor. Er is woningnood en er zal altijd wel een bewoner te vinden zijn die bij het product past.
De derde laag is het energetische aspect. De vierde is de bouwtechnische staat en als vijfde laag zou je de waardering door bewoners van het gebouw kunnen noemen. Dat zijn aantal niveaus waarop je een gebouw beoordeelt. Wat de corporatie vervolgens doet, is het bezit renoveren wat op al deze punten slecht scoort.”
Wat is daar moeilijk aan?
“Als je een gebouw ter verduurzaming wilt renoveren op al deze punten, dan ontkom je niet aan ingrepen. En precies die ingrepen vormen met elkaar een architectonische opgave. Als je een gebouw gaat verduurzamen en je gaat het inpakken, dan moet je nadenken over de manier waarop je dat doet; en dat is ontwerpen. Wat daarbij veel gebeurt is dat bij wijze van spreken de aannemer wordt gebeld, het applicatiebedrijf de gevel plaatst en de werkvoorbereider de kozijntjes er in zet en dat er voorbij gegaan wordt aan de architectonische opgave.”
En dat is dus niet goed?
“Niet echt. Je zou al die ingrepen er in moeten ontwerpen. Of dat dan in de geest is van hoe het gebouw destijds bedoeld was of dat je er je eigen invulling aan geeft, dat wordt bepaald door de analyse van de kwaliteit van wat je aantrof.”
De jaren 50 flats aan de Coevordenstraat in Den Haag – een renovatieproject van KAW – hebben jullie ingepakt aan de buitenkant. Het metselwerk van de gevel is nagemaakt met steenstrips en kozijnen die er nagenoeg hetzelfde uitzien als de oorspronkelijke exemplaren. Toch een soort neparchitectuur of zie je dat anders?
“Als je even de parallel trekt met een gebouw dat in de steigers komt te staan met een doek eroverheen waarop een foto van de gevel staat, dan kan je zeggen: Dat is het. Wat er was wordt nagemaakt. Het staat er als een schijngevel voor. Kijk je naar het alternatief, dan ga je van binnen isoleren. Dat heeft als nadeel dat het een enorme impact heeft op de bewoners en veel overlast geeft. Hun behangetje verdwijnt. Dat is voor ons iets banaals, maar kan voor die mensen heel vervelend zijn. Bovendien kan zo’n renovatie niet in bewoonde staat plaatsvinden. Maar het allerbelangrijkste is dat het resultaat technisch en energetisch veel minder is. Door een woning van buiten in te pakken, gaat die presteren als nieuwbouw. Daar komt bij dat als je kiest voor steenstrips op een isolatiepakket aan de buitenkant, je ook alle kozijnen kunt renoveren en alle verminkingen uit het verleden restauratief kunt terugbrengen naar de originele staat. Daarmee behoud je een dierbaar straatbeeld voor de buurt. Dat heeft beslist mijn voorkeur boven anoniem stukwerk met kunststof kozijnen.”
In welke hoek zit de meeste weerstand als het gaat om renoveren als architectonische opgave?
“Als wij inzetten op de architectuur werkt dat meestal kostenverhogend. Maar over het algemeen kom ik niet zo heel vaak weerstand tegen. Als het om concessies gaat, dan gaat het erover dat men een versoberingsslag wil. Als je bijvoorbeeld te maken hebt met balkonnetjes die koude- bruggen zijn, dan kiest men liever niet voor inpakken maar voor een standaardproduct dat je eraan kunt hangen. Maar verder ervaar ik niet zoveel spanning op dit vlak. Op dit thema ervaar ik vaker dat de architectonische kwaliteit van de bestaande bouw toch wel gezien wordt en dat men het behoud ervan nodig vindt. Wat ons betreft zien wij renoveren niet als een make-over waar we ons eigen kunstwerk van willen maken. Wat dat betreft zijn wij een dienend bureau.”
Dit artikel is eerder gepubliceerd in de Bouwspecial Renovatie & Verduurzaming.
