Mariëtte Hamer: grensoverschrijdend gedrag óók in het mkb

De campagne ‘Man, zeg er wat van!’ wil mannen stimuleren elkaar aan te spreken op seksueel grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer. Volgens Regeringscommissaris Mariëtte Hamer is zo’n campagne een belangrijk hulpmiddel. Echte sociale veiligheid, ook in het mkb, ontstaat volgens haar door zichtbaar leiderschap, duidelijke omgangsnormen en een cultuur waarin collega’s elkaar durven aan te spreken. Om organisaties daarbij te ondersteunen, ontwikkelde de Rijksoverheid een praktische toolkit die helpt een open aanspreekcultuur op de werkvloer te bevorderen.

Grensoverschrijdend gedrag

Voor veel ondernemers lijkt seksueel grensoverschrijdend gedrag iets wat vooral bij grote organisaties of in het nieuws speelt. Volgens Mariëtte Hamer, Regeringscommissaris seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld, is dat een hardnekkige misvatting. De cijfers laten zien dat het in iedere organisatie kan voorkomen, óók in het mkb. Tegelijkertijd is het niet altijd eenvoudig om de grens te trekken tussen een onschuldig bedoelde grap en gedrag dat door een collega als kwetsend of intimiderend wordt ervaren.

“De strafrechtelijke grenzen zijn helder”, zegt Hamer. “Maar daarnaast bestaat een groot grijs gebied. Wat voor de één een grap is, kan voor een ander grensoverschrijdend zijn. Vaak gaat het bovendien niet om één opmerking, maar om een opeenstapeling van opmerkingen, appjes, grappen of intimidaties of aanrakingen waardoor iemand zich onveilig, ongemakkelijk of niet serieus genomen gaat voelen.”

Volgens Hamer spelen ook de omstandigheden een belangrijke rol. Een opmerking van een leidinggevende tegen een stagiair is anders dan dezelfde opmerking tussen collega’s. “Juist daarom is het belangrijk dat binnen organisaties met elkaar besproken wordt wat zij onder respectvol gedrag verstaan en daar samen afspraken over maken.”

Minderheid maakt melding

Dat gesprek is volgens haar hard nodig en wordt gelukkig ook steeds meer gevoerd. Eén op de twee vrouwen en één op de vijf mannen heeft ergens in het leven te maken gehad met een fysieke vorm van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Op de werkvloer heeft 16 procent van de werknemers hiermee te maken gehad, terwijl slechts een minderheid hiervan melding maakt. “Ondernemers moeten daarom niet denken dat het bij hen niet voorkomt. Ook het uitblijven van meldingen kan juist een teken zijn dat medewerkers zich niet veilig voelen om zich uit te spreken.”

Mariëtte Hamer, waarom zijn mkb-bedrijven tegelijkertijd sterk én kwetsbaar als het om sociale veiligheid gaat?

Mariëtte Hamer: “Kleine bedrijven hebben belangrijke voordelen. Er is weinig hiërarchie, de lijnen zijn kort en de cultuur is vaak sneller te veranderen. Mensen kennen elkaar en een ondernemer kan relatief eenvoudig het gesprek aangaan. Tegelijkertijd schuilt daarin ook een risico. Juist omdat iedereen elkaar kent, vinden mensen het lastig elkaar aan te spreken. Loyaliteit, schaamte en afhankelijkheid spelen een grotere rol. Bovendien ontbreekt vaak een HR-afdeling of vertrouwenspersoon. In een familiaire cultuur ontstaat al snel het idee dat ‘alles moet kunnen’. Dan vervagen grenzen ongemerkt.”

Waarom richt de campagne ‘Man, zeg er wat van!’ zich juist op collega’s en omstanders?

“We weten uit onderzoek dat het aanspreken van elkaar één van de meest effectieve manieren is om grensoverschrijdend gedrag te stoppen. Op het moment zelf stopt het gedrag vaak direct en ook op langere termijn verandert de groepscultuur. Veel mannen denken dat zij de enige zijn die zich ongemakkelijk voelen bij seksistische grappen of opmerkingen. Dat klopt niet. Zeven op de tien mannen vindt ook dat ze elkaar vaker zouden moeten aanspreken. Ook blijkt dat acht op de tien mannen het geen probleem vindt als een andere mannelijke collega hen zou aanspreken op hun gedrag. Toch is er ook twijfel. Daarom laat de campagne zien dat zij zich kunnen uitspreken zonder hun positie in de groep te verliezen of de sfeer te verpesten. De campagne maakt die onzichtbare norm zichtbaar. Mannen ontdekken dat zij zich kunnen uitspreken zonder hun positie in de groep te verliezen of de sfeer te verpesten.”

Wat kan een medewerker doen als hij of zij ziet dat een collega wordt lastiggevallen?

“Je hoeft niet meteen iemand publiekelijk te veroordelen. Vaak is het al genoeg om je twijfel uit te spreken. Zeg bijvoorbeeld: ‘Ik weet niet hoor, maar van mij hoeft dit niet.’ Daarmee maak je ruimte voor anderen om zich ook uit te spreken. Dat kan op het moment zelf, maar ook later onder vier ogen. Doe wat past bij de situatie en bij jezelf. Vergeet daarnaast niet de collega die het overkomt even op te zoeken. Vraag hoe het gaat. Alleen al laten merken dat iemand gezien en erkend wordt, kan enorm veel betekenen.”

Wat zijn de belangrijkste maatregelen die iedere mkb-ondernemer zou moeten nemen?

“Begin met het gesprek over omgangsvormen. Dat hoeft helemaal niet ingewikkeld te zijn. Bespreek tijdens een werkoverleg bijvoorbeeld hoe collega’s omgaan met seksueel getinte grappen, opmerkingen over uiterlijk of lichamelijk contact. Wat vinden we normaal? Wat niet? En wat doen we als iemand een grens ervaart?

Leg de afspraken vervolgens vast in een korte, begrijpelijke gedragscode. Dat hoeft echt geen zwaar juridisch document te zijn. Belangrijker is dat medewerkers de code kennen, dat je het regelmatig bespreekt en dat hij actueel blijft. Daarnaast raad ik ondernemers aan gebruik te maken van de Handreiking cultuurverandering. Daarin staan praktische hulpmiddelen die organisaties direct kunnen toepassen.”

Welke rol speelt de ondernemer of leidinggevende?

“Een cruciale rol. Leidinggevenden bepalen in belangrijke mate de norm in een organisatie. Zij laten zien welk gedrag acceptabel is en wat niet door de beugel kan. Dat betekent dat zij zelf respectvol moeten omgaan met collega’s, seksistische opmerkingen niet moeten laten passeren en medewerkers serieus moeten nemen wanneer zij zich uitspreken of melden. Als je meldingen zorgvuldig oppakt en mensen zich gehoord voelen, groeit het vertrouwen in een organisatie. Sociale veiligheid moet bovendien geen onderwerp zijn dat alleen in een protocol staat. Het hoort onderdeel te zijn van goed leiderschap.”

Wat kost het ondernemers als zij seksueel grensoverschrijdend gedrag niet serieus nemen?

“Meer dan veel mensen denken. We weten dat verzuim door conflicten en ongewenst gedrag werkgevers jaarlijks honderden miljoenen euro’s kost. Daar komen kosten voor verloop, vervanging van personeel, juridische procedures, reputatieschade en productiviteitsverlies nog bovenop. Maar veel belangrijker: organisaties raken talent kwijt. Mensen verlaten soms hun baan en soms zelfs de sector of het vak, omdat zij zich niet gehoord en gesteund voelen nadat zij een melding van ongewenst gedrag hebben gedaan en daardoor hun zelfvertrouwen en plezier in het werk verliezen. Dat is ontzettend schadelijk. Voor de medewerker, maar zeker ook voor de organisatie.”

Als u één advies aan mkb-ondernemers mag geven, welke eerste stap moeten zij morgen zetten?

“Begin morgen met het gesprek. Vraag tijdens het eerstvolgende werkoverleg hoe mensen met elkaar willen omgaan en waar voor hen de grenzen liggen. Dat kost vrijwel niets, maar vormt wel de basis voor een veilige organisatie. Gebruik daarbij gerust de materialen uit de campagne ‘Man, zeg er wat van!’ waaronder de laagdrempelige gesprekskaarten. Kijk vervolgens op de Handreiking cultuurverandering voor praktische vervolgstappen. Je hoeft als ondernemer het wiel niet zelf uit te vinden. Er zijn inmiddels veel hulpmiddelen beschikbaar.”

Meer informatie en eerdere campagnes vind je op: metelkaartrekkenwedegrens.nl