Erfgoed Verhalenkast maakt verduurzaming monumenten tastbaar

De verduurzaming van monumenten vraagt niet alleen om nieuwe materialen, maar vooral om een andere manier van kijken. Met de Erfgoed Verhalenkast, te zien op Vakbeurs MONUMENT, zet de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) in op precies dat: het openen van het gesprek. Via een tastbare installatie waarin materiaal, ambacht en ontwerpprincipes samenkomen. RCE is tevens standhouder op de beurs.

Volgens adviseur en projectleider bij de RCE Jill Vervoort draait het initiatief om één ding: het gesprek starten over het monument van de toekomst. De Erfgoed Verhalenkast doet dat als reizende installatie, tentoonstelling en leerinstrument tegelijk. Modulair en vormgegeven als archief nodigt hij uit om laden uit te schuiven, materialen te voelen en details op ware grootte te bekijken, waardoor bezoekers letterlijk ervaren hoe historische en moderne bouwpraktijken samenkomen. De kast is met traditionele technieken en materialen gebouwd door erfgoedspecialisten van de Nico de Bont Vakschool: de ene helft van hout, riet en leem, de andere van baksteen. Daarmee verbeeldt hij het spanningsveld én de samenhang tussen biobased bouwen en restauratievakmanschap. “Wat deze kast bijzonder maakt, is dat hij niet alleen over vakmanschap gaat, maar er ook uit bestaat. Alles is handgemaakt. Je ziet en voelt hoe materialen zich gedragen en hoe details zijn opgebouwd”, aldus Vervoort.

Van materiaal naar systeem

Waar veel discussies over verduurzaming blijven steken in materiaalkeuze, probeert de verhalenkast het perspectief te verbreden. De installatie laat zien hoe bouwmethoden historisch altijd verbonden waren met landschap, klimaat en lokaal beschikbare grondstoffen. “Die relatie zijn we sinds de industrialisatie grotendeels kwijtgeraakt. Vroeger zag je aan de kleur van de baksteen waar je was. Dat kwam doordat die stenen gebakken werden uit lokale klei. Dat soort kennis willen we opnieuw onder de aandacht brengen.”

De kast maakt dat concreet met kaarten van Nederlandse kleitypen, voorbeelden van vakwerk en restauratiemetselwerk. Ook is er aandacht voor biobased toepassingen zoals hout, riet, leem en schapenwol. Daarnaast presenteert de kast oude technieken zoals werken met kalkrijke mortels. Die zijn volgens Vervoort historisch relevant en ook ecologisch interessant en waardevol om hun bijdrage aan biodiversiteit.

Geen handboek, maar inspiratie

De Erfgoed Verhalenkast is nadrukkelijk geen technisch handboek. Architecten en aannemers vinden er geen uitgewerkte detailoplossingen voor complexe knooppunten. De meerwaarde ligt elders. Het is een inspiratiebron en een manier om mensen samen te brengen, zegt Vervoort. “Je staat met een eigenaar, een aannemer of een adviseur en voert het gesprek. Wat past hier? Welke materialen zijn logisch? Hoe verhoudt een biobased opbouw zich tot het bestaande gebouw?” Die benadering sluit aan bij de rol van de RCE als kennisinstituut en toetsende instantie. De getoonde voorbeelden zijn bewust gebaseerd op gerealiseerde en vergunde projecten. “We laten zien wat kan en wat werkt, zonder voorschrijvend te zijn. Uiteindelijk moet elke ingreep passen bij het specifieke gebouw en zijn bouwfysische gedrag.”

Bouwfysica als randvoorwaarde

Bouwfysisch gedrag is cruciaal bij biobased toepassingen in monumenten. Vervoort: “Je moet eerst begrijpen hoe een gebouw is opgebouwd en functioneert. Pas daarna kies je het type opbouw – dampopen, dampdicht of hybride – en de materialen die dat gedrag ondersteunen.” Ze waarschuwt tegen de misvatting dat biobased altijd dampopen is. “Soms is een dampremmende of vochtvariabele laag nodig om risico’s te beheersen. Kennis van materiaalgedrag, zoals vochtbuffering en damptransport, is essentieel om schade te voorkomen. Het gaat namelijk niet alleen om isolatiewaarde, maar ook om hoe een materiaal vocht opneemt, vasthoudt en afgeeft.”

Opschaling vraagt vertrouwen

De verhalenkast sluit aan bij nationale klimaatdoelstellingen waarin klimaatimpact van materialen een steeds grotere rol speelt. “Het gaat niet alleen om energie, maar ook om emissies bij productie en toepassing.” Opschaling van biobased toepassingen vraagt volgens haar meer dan technische kennis. Architecten en uitvoerders moeten durven werken met de materialen en opdrachtgevers moeten erop vertrouwen dat het goed kan. Initiatieven zoals het detailboek De Warme Jas helpen bij kennisopbouw, maar maatwerk blijft nodig. “Je kunt niet blind details overnemen. Je moet begrijpen wat er in de constructie gebeurt.” Biobased bouwen valt in de monumentensector samen met de bredere verschuiving naar circulariteit. “Niet alleen in materiaalkeuze, maar ook in ontwerp. Demontabel, herbruikbaar en met aandacht voor wat je níet toevoegt”, aldus Vervoort. Biobased is daarbij geen doel op zich, maar onderdeel van een ontwikkeling waarin vakmanschap en materiaalbewustzijn centraal blijven.

Vervoort: “Als het aan de RCE ligt, draagt de verhalenkast bij aan een ontwerppraktijk waarin erfgoed niet wordt gezien als beperking, maar als uitgangspunt voor een duurzame toekomst.”