Project | Circulair renoveren is letten op ingaande materialen

Biocomposiet gevelbekleding, vlasisolatie in daken en deels hergebruikt isolatieglas: Knaapen renoveert 19 woningen in Lith zo circulair mogelijk voor woningcorporatie Mooiland.

Sandra Zomervrucht is sinds januari 2024 manager duurzaamheid bij Knaapen. Haar rol is uniek. “Ik ben helemaal gevrijwaard van projecten en kan mijn tijd volledig besteden aan het opzetten van duurzame initiatieven. Samen met nog een collega kan ik zo inspireren, adviseren en speldenprikjes geven bij alle projecten om duurzamer werken aan te jagen. Die vrije rol maakt dat initiatieven niet worden opgeslokt door de waan van de dag.”

De groene en duurzame filosofie zit al veel langer in het bedrijf dat sinds 1652 bestaat, noemt Zomervrucht. De vorige directeur, Pieter Knaapen, liet vijftien jaar geleden alle medewerkers al groencertificaten behalen en opleiden in duurzaamheid. “Er is in de organisatie een sterk gevoel van: ‘We zijn er al elf generaties en over elf generaties willen we er nog zijn, maar dan moeten we wel iets gaan doen’. Mijn komst is dus niet het startpunt geweest. De visie was er al en ik ben aangetrokken om die te realiseren”, zegt Zomervrucht.

Regeneratief in 2040

Knaapen heeft als hoofddoel om in 2040 regeneratief te werken. “We willen dan niet meer bezig zijn met negatieve impact wegpoetsen, maar met positieve impact maken.” Het bedrijf stuurt hierbij op vijf thema’s: slim materiaalgebruik (hieronder valt circulariteit), energiek werken (onder meer energiegebruik en transportbewegingen), natuurlijk wonen (groen toevoegen op dak en gevel, biodiversiteit bevorderen), waardevolle wijken (belicht het sociale aspect van duurzaamheid) en bewust versterken. Dat laatste thema is er met het oog op het nodige ‘missiewerk’ bij opdrachtgevers, leveranciers en onderaannemers, legt Zomervrucht uit. “We zijn afhankelijk van elkaar en moeten samen leren.”

Mooiland

De opdrachtgever van het project in Lith is woningcorporatie Mooiland. Dat is geen partij waarbij missiewerk nodig is als het op circulair bouwen aankomt: Mooiland heeft stevige ambities en een circulaire menukaart ontwikkeld om het onderwerp aan te jagen. Aedes – de koepel van woningcorporaties – werkt aan een vergelijkbaar initiatief op landelijke schaal. “Mooiland is echt een vooruitstrevende corporatie”, beaamt Zomervrucht. “We krijgen veel ruimte en ze dagen ons uit om stappen te zetten.”

Ingaande materialen

Binnen het thema slim materiaalgebruik zijn de ingaande materialen – wat voegen we toe tijdens een renovatie? – een belangrijke stroom, noemt Zomervrucht. “Nieuwe kozijnen, dakpannen, dakbeschot, gevelbekleding, dakgoten – daar moeten we naar kijken.” Vaste prik sinds een jaar: collega Anna van den Dijssel maakt voor ieder project een quickscan. Voor alle materialen die erin gaan, zet zij er een duurzaam alternatief naast. Dat betekent niet direct dat die duurzamere keuze het ook altijd wordt. “Er zijn soms technische of financiële redenen waarom iets niet past, maar door deze quickscan te maken gaan we bij ieder project ten minste het gesprek aan over materiaalkeuzes en de impact hiervan.”

Mooiland heeft die financiële obstakels voor het project in Lith deels weggenomen. Het omvat in totaal 71 woningen voor gezinnen en senioren. Hiervan zijn negentien woningen geselecteerd als circulair pilot om vol op het orgel te gaan.

Daken met vlasisolatie

Grootste component van de renovatie is het dak. “Daar doen we het meeste aan en het heeft de grootste impact.” Knaapen kiest hier voor buitendaks isoleren met vlasisolatiedakplaten van Isovlas. “Voor ons de eerste keer, voor de dakdekker ook. Het is een bewezen product, dus in die zin lopen we niet voor de meute uit. Het is voor ons wel zoeken naar hoe het te verwerken.”

Voor uitvoerder Lex van Mierlo is dat ook best spannend, zegt hij desgevraagd. “Ik moet me inlezen in nieuwe materialen en de verwerkingsvoorschriften erbij halen.” De daken zijn gestript tot op het dakbeschot. In de gevallen waar nog asbest dakbeschot aanwezig was, is dit gesaneerd.

De nieuwe daken worden voor het grootste deel weer opgebouwd met prefab dakelementen gevuld met vlas. Een klein deel – waar de daken naar beneden doorlopen over de bergingen – maakt en isoleert de dakdekker in het werk. Van Mierlo: “Wanneer een gording is doorgezakt, vullen we uit met een eerste laag vlasisolatie. Die laag is er om dikte te creëren, maar we gebruiken die ook om oneffenheden uit te lijnen. Dit zorgt voor een superstrak dak en dat zie je terug in de pannen. Je zou niet zeggen dat het renovatie is.”

Leermoment

Het uitvullen neemt wel wat snelheid weg. “Het is een extra stap die we normaal gesproken niet nemen en die kost wel wat tijd, maar elke plaat die je daarna legt is kaarsrecht.” Leerpunt: het isoleren in het werk duurt langer, omdat vlas wat taaier is dan de gekende isolatiematerialen. Zomervrucht: “De eerste keer duurt altijd langer, dus dat leereffect moet je even loslaten. Maar omdat het materiaal zo taai is, verwachten we dat dit de volgende keer ook meer verwerkingstijd zal kosten. Daarom overleggen we met Isovlas of we wellicht nog iets meer prefab kunnen laten aanleveren, of dat we het isolatiemateriaal geleverd kunnen krijgen in stroken.”

Dakpannen zijn allemaal vervangen door Climalife dakpannen (Nelskamp) met een luchtzuiverende coating. “We hebben onderzocht of we de bestaande dakpannen konden hergebruiken, maar die bleken te poreus.”

Biocomposiet en circulair glas

Isolatie van de gevel dan? De spouwmuren van de woningen zijn in het verleden geïsoleerd, maar die isolatie bleek met de jaren verzakt. Hier worden vlokken (Knauf Supafil) bij geblazen. Kurk stond op de radar als duurzamer en biobased alternatief, maar dat durfde de leverancier niet aan vanwege de al aanwezige isolatie, zo legt Zomervrucht uit.

De bergingen van de woningen zijn aan de binnenzijde geïsoleerd met InSUS PIR-platen, gemaakt met gerecyclede grondstoffen, vanwege ruimtegebrek voor een biobased alternatief. Dat heeft namelijk meer dikte nodig. Als gevelbekleding kiest Knaapen voor Innodeen bioscomposiet. “Dit is een 100 procent gerecycled product, van 70 procent houtvezel en 30 procent kunststof. Door die toevoeging is het onderhoudsvrij.”

Beglazing is energetisch altijd het grootste lek. De renovatie-aannemer vervangt het oude dubbele glas in de kozijnen door circulair glas. Daarvan is één van de twee glasplaten hergebruikt. “Daarmee is het product 50 procent circulair. Waarom maar één van de twee glasplaten? Dat heeft te maken met de folie die je nodig hebt voor HR++. Die kan niet worden hergebruikt.”

Badkamer en keuken

Knaapen renoveert de badkamers en keukens van de woningen met het eigen Ecofiks-concept. Dat bestaat uit Fibo wandpanelen (geperste houtvezel met een HPL-toplaag). “Dit scheelt 38 procent milieu-impact ten opzichte van een reguliere tegel”, zegt Zomervrucht. Het tegelwerk blijft zitten, waardoor de renovatie sneller gaat dan traditioneel. De panelen worden in de keuken bevestigd op een stalen frame, vanwege de benodigde draagkracht en beschikbare ruimte voor het frame. In de badkamer is dit een houten frame. Voor de epoxyvloer is de zoektocht naar een alternatief nog in volle gang. “Die is niet zo duurzaam als we zouden willen.”

Over de verbouwing van de keuken doet de aannemer één dag, de badkamer lukt in vier dagen. Dat is winst ten opzichte van traditioneel (tien tot twaalf dagen voor de badkamer en vijf voor de keuken), geeft Van Mierlo aan. “Het nieuwe product is waterdicht. Zie het als een kom die we maken in het bestaande. Hierdoor kunnen we de sloper, stukadoor en tegelzetter overslaan. Daarmee winnen we dagen: je zit niet langer met droogtijden. Bij het traditionele proces zijn er continu dagen waarop niets gebeurt, tot ergernis van de bewoner. Dat moet je elke keer uitleggen. Dit gaat lekker vlot: alles eruit, latten tegen de muur, het putje en de douchekraan verleggen en dan gaat het rap.”

Mooie bijvangst dus van de duurzame keuze, noemt Zomervrucht. “Dat is niet bij iedereen de primaire overweging. Alternatieve voordelen benadrukken is ook heel belangrijk.”

Refurbished sanitair en circulaire keukens

Het oog wil ook wat, en dat treft: “We kunnen hiermee iets anders aanbieden dan de standaard tegel”, zegt Van Mierlo. “Marmerlook, betonlook – je komt veel moderner over. Het tegelformaat is 60 bij 30 cm. Ook dat is van deze tijd.” Wat betreft onderhoud: het product is makkelijk schoon te houden en er zijn geen voegjes meer die poreus worden. “Een badkamer moet bij een corporatie zo’n 30 jaar mee. Zo lang houd je je voegen niet goed.”

Nog op de wensenlijst voor volgende projecten staan refurbished sanitair – “daar hebben we gesprekken over” – en circulaire keukens. Zomervrucht: “Daarbij kijken we naar de combinatie met de Fibo wandpanelen en hoe dat in één dag kan. We hebben nu een heel mooi alternatief voor tegelen. Dat willen we graag afmaken met de andere elementen die bij een badkamer en keuken horen.” De circulair gerenoveerde woningen zijn opgeleverd voor de kerst van 2024. Het hele renovatieproject loopt tot de bouwvak van 2025.

Dit artikel is eerder gepubliceerd in Aannemer 1 – 2025.