De Rotterdamse woningcorporatie Havensteder is druk bezig met onderzoeken naar de schade in de vloeren van de optopwoningen in Het Lage Land. Onder meer wordt onderzocht hoe de vloeren – bestaande uit anhydriet op zwaluwstraatplaten – zo vochtig hebben kunnen worden dat ze hun sterkte hebben verloren. Maar ook wordt gekeken of herstel mogelijk is.
Onderzoek naar oorzaken en herstelopties
48 optopwoningen op vier bouwblokken van Havensteder werden eind vorig jaar ontruimd, omdat vloeren hun sterkte hadden verloren. De schade werd ontdekt bij het renoveren van een badkamer. De vloeren zijn uitgevoerd met 16 mm dikke zwaluwstaartplaten met een opstorting van anhydriet. De totale dikte is 50 mm, zo blijkt uit bouwkundige details die gepubliceerd zijn in een brochure die Bouwen met Staal destijds over dit project maakte onder de titel ‘Bewoond optoppen met staalframebouw’. Bij dit type vloer werkt de staalplaat constructief samen met de opstorting.
De schade is niet alleen in de badkamers aangetroffen, maar ook in andere vloeren en zelfs in de bovenliggende verdiepingsvloer.
Geen vergelijkbare problemen in andere complexen
“We hebben inmiddels een tiental andere gebouwen met optoppingen in ons bezit onderzocht of daarin hetzelfde probleem speelde. Maar we hebben geen andere complexen aangetroffen met de combinatie van zwaluwstaartplaat en anhydriet”, zegt senior adviseur communicatie Daniëlle Rüngs van Havensteder.
Ondertussen heeft Havensteder voor Het Lage Land meerdere onderzoeken in gang gezet. “De schade zit niet alleen in de natte ruimtes. Wel voornamelijk, maar niet uitsluitend. Hoe heeft de vloer zo vochtig kunnen worden en condens zo kunnen inwerken? Daarvoor is destructief onderzoek nodig. Dat hoeven we niet in elk appartement te doen. We doen dat in woningen waarvan de bewoners hebben aangegeven dat hun vloer er wel uit mocht. We kijken ook hoe we verder moeten. Kunnen we de schade nog repareren?”
“We onderzoeken tevens of er nog meer aan de hand is met de woningen. Het zijn natuurlijk oneerbiedig gezegd blokken met een plat dak. Een aantal bewoners klaagt over oververhitting. Zijn er daarnaast nog meer problemen? Moeten we dan alleen de vloeren repareren of de woningen integraal aanpakken? Is dat haalbaar? Of moeten we nieuwe woningen terugbouwen? En moet dat dan op diezelfde plek?” Havensteder hoopt dat halverwege juni de nodige gegevens op tafel liggen om op al deze vragen antwoord te kunnen gaan geven.
Achtergrond van de gekozen bouwmethode
De woningen aan de Kramerstraat en De Klerkstraat zijn in 2006 geplaatst bovenop bestaande flats van vier verdiepingen. De keuze voor staalframebouw – een bouwwijze met dunwandige koudgevormde stalen profielen – werd ingegeven door de bouwkosten, de mogelijkheid om te prefabriceren en het lichte gewicht, zo meldt de brochure van Bouwen met Staal. Door prefab te bouwen zou de overlast voor de bewoners van de bestaande flats beperkt blijven. Door licht te bouwen kon de extra belasting op de fundering beperkt blijven. Omdat er onvoldoende gegevens bekend waren over de draagkracht van de fundering besloot constructieadviesbureau Van den Berg uit Rotterdam niettemin deze wel te versterken met extra palen.
Opbouw en indeling van de woningen
De woningen zijn ontworpen door Kolpa Architecten, in opdracht van woningstichting PWS Rotterdam. Het zijn tweelaagse woningen die ontsloten worden met een galerij. Op de entreeverdieping van de maisonnettes zijn drie slaapkamers, de sanitaire voorzieningen en een berging gesitueerd. De woonverdieping ligt daarboven.
Leverancier van de staalframebouw was Buildup uit Zaltbommel, dat inmiddels niet meer bestaat. De montage werd gedaan door MAT Afbouw. Als draagconstructie zijn stalen kokerprofielen op de bestaande bouwmuren geplaatst, met daaroverheen stalen liggers. Op die stalen liggers zijn de staalframebouw casco’s geplaatst.
Veelgebruikte maar risicovolle vloercombinatie
Traditioneel bestaat een constructieve opstorting op zwaluwstraatplaten uit fijn beton, maar anhydriet zoals bij Het Lage Land is zeker niet ongebruikelijk. In staalframebouw is het zelfs een veelvoorkomende combinatie, zegt Marco Pauw, secretaris van het Platform Staalframebouw. Een dergelijke gietvloer is gemakkelijk aan te brengen op grote oppervlaktes. Enige eis in de documentatie van leveranciers van zwaluwstaartplaten is eigenlijk een voldoende druksterkte van de vloer.
Eerdere schadegevallen met vergelijkbare vloeren
Niettemin zijn er eerder al wel problemen geweest met anhydriet op zwaluwstaartplaten. In 2019 bracht Mebest – een uitgave van Technisch Buro Afbouw TBA – een soortgelijk verhaal. Dat ging over 55 badkamers in de opvang van het Leger des Heils aan de Coolhaven in Rotterdam. Diverse badkamervloeren begonnen door te zakken en één bezweek helemaal, in een gebouw van nog maar een jaar of tien oud. Er waren verkleuringen te zien in de plafonds van de badkamers en in aangrenzende ruimtes. Hoe verder weg van de badkamers, hoe minder ernstig de aantasting was. Ook hier was de opbouw een zwaluwstaartplaat- vloer met daarop anhydriet. In de badkamers was vervolgens een kunststof vloerafwerking aangebracht; in de overige vertrekken was dat linoleum.
Vochtgevoeligheid van anhydrietvloeren
De combinatie van anhydriet met een badkamer is sowieso een omstreden keuze. Anhydriet is een dekvloer op basis van gips (calciumsulfaat). Bekend is dat die gevoelig is en blijft voor vochttoetreding. Dat betekent dat vooral een badkamer een potentieel risico vormt. Zeker in de periode van vijftien tot twintig jaar geleden, toen bouwkundige afdichting van naden en hoeken nog niet zo gebruikelijk was als nu. Waterkering moest komen uit tegelwerk en kitvoegen in de hoeken.
Waar bij vochttoetreding in een anhydrietvloer op een betonconstructie alleen schade optreedt aan de dekvloer, is die schade bij een zwaluwstaartplaatvloer ook gelijk constructief. De vloer zal de constructieve samenwerking verliezen en dus sterkte en stijfheid kwijtraken. Daarbij kan vocht dat op de staalplaat terechtkomt, zich ver verspreiden.
Risico op corrosie in combinatie met staal
Vochtig anhydriet lijkt een agressieve omgeving te vormen voor metalen, inclusief de verzinklaag op staal. Zo meldde Scheeres uit Apeldoorn in 2017 al problemen met metalen geleiderails in een anhydrietvloer in een archiefruimte. “In zulke vloeren vindt geen passivering van het staal plaats en calciumsulfaat heeft een negatieve invloed op de beschermende zinklaag van de railprofielen”, meldde het bedrijf. Dit geldt uiteraard alleen in combinatie met vocht. Dat bleef in dit geval echter lang in de aangebrachte vloer aanwezig doordat de bovenzijde door te snelle droging een afsluitende calciumcarbonaathuid vormde. Dat was pas zichtbaar nadat er zich roestranden aftekenden langs de geleiderails.
NOA (Nederlandse Ondernemersvereniging voor Afbouwbedrijven) waarschuwde daarvoor al voor roestvorming door anhydrietvloeren die zich voor bleek te doen bij metalen profielen voor wanden, die koud op de vloer werden geplaatst. Het Bedrijfschap Afbouw (dat in 2013 opging in TBA) publiceerde destijds BA-richtlijn 3.4 Versie 2009, speciaal gericht op het voorkomen van deze corrosie. TBA meldde later echter dat de richtlijn 3.4 weer werd ingetrokken, omdat in de praktijk de problematiek niet meer voorkwam vanwege wijzigingen in de samenstelling van anhydriet. Deze intrekking is redelijk recent; in 2020 werd de richtlijn nog in publicaties vermeld.
Dieperliggend probleem
Niettemin blijven vocht en anhydriet een slechte combinatie. Badkamers mogen dan extra gevoelig zijn voor lekkage, bij het complex van Havensteder lijkt het probleem dieper te zitten en nog eens extra risicovol te zijn door de constructieve combinatie met de zwaluwstaartplaat. “Dan gebeurt er iets in combinatie met vocht. Door condens komt een chemisch proces op gang dat leidt tot schade en roesten van de staalplaat. Dat is op meerdere plekken het geval. Dat gebeurt kennelijk op de leidingen die in de vloer liggen. Ook bij de badkamer, maar dan niet door lekkage maar door condens. De vloeren zijn door gaan zakken en onveilig geworden”, zei woordvoerster Rüngs hier eerder over.
Dit artikel is eerder gepubliceerd in de Bouwspecial Optoppen & Splitsen 2026.
